زیویه، ثبت جهانیِ یک زخم کهنه

نوشته های مشابه

🔴 زیویه، ثبت جهانیِ یک زخم کهنه

🔻از غارتگری گیرشمن تا ثبت جهانی بعد از هشتاد سال

✍️اسماعیل صادقی

🔹خبر تلاش برای ثبت جهانی قلعهٔ باستانی زیویه در فهرست میراث جهانی یونسکو، در حالی منتشر شده که این محوطهٔ تاریخی سال‌ها پیش از آنکه به‌ درستی کاوش و حفاظت شود، قربانی یکی از گسترده‌ترین غارت‌های باستانی قرن بیستم شد.

🔹قلعهٔ زیویه؛ در نزدیکی سقز و بر فراز تپه‌ای مشرف به دشت، یکی از مهم‌ترین مراکز تمدن مانایی در شمال‌غرب ایران به شمار می‌رود. اما سرنوشت آن، بیش از آنکه علمی و پژوهشی باشد، رنگ تجارت و تاراج گرفته است. در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، فردی به نام اسرائیل گیرشمن، باستان‌شناس یهودی‌تبار فرانسوی، با دسترسی به مجموعه‌ای از اشیای به‌ دست‌ آمده از حفاری‌های غیرقانونی، برای نخستین بار نام زیویه را به جهان باستان‌شناسی معرفی کرد. اشیایی که او معرفی کرد؛ از عاج‌های منقوش و زراندود گرفته تا قطعات زرین و سفالینه‌های منحصربه‌فرد، نه از دل حفاری‌های علمی، بلکه از دل تاریکی قاچاق و واسطه‌گری بیرون آمدند.

🔹امروز، بسیاری از آن آثار در ویترین‌های موزه‌های معتبری چون لوور، متروپولیتن و موزهٔ ایران باستان نگهداری می‌شوند؛ پراکنده، بی‌هویت، و جدا از بستر فرهنگی‌شان. زیویه، به‌ جای آنکه منبع شناخت تاریخ مانایی باشد، به مجموعه‌ای از اشیای بی‌سرگذشت در ویترین‌های خارجی تبدیل شده است.

🔹این الگو، متأسفانه، فقط به زیویه محدود نمانده. بارها دیده‌ایم که ابتدا میراث‌ها غارت می‌شوند، سپس ویرانه‌هایشان به‌عنوان «نماد جهانی فرهنگ» به ثبت می‌رسند. این چرخهٔ تلخ غارت، فراموشی، سپس ثبت بازتاب ساختاری بیمار در نظام حفاظت میراث ایران است.

🔹در این میان، شهر سقز که باید مرکز روایت تمدن مانایی و نگهبان میراث زیویه باشد، هنوز موزه‌ای رسمی و پژوهشی ندارد. آثار مکشوفه یا در انبارهای نامعلوم نگهداری می‌شوند یا در بازار سیاه عتیقه دست‌به‌دست می‌گردند. در واقع، آنچه از گذشتهٔ باشکوه این سرزمین باقی مانده، بیش از آنکه در اختیار مردمش باشد، در کنترل مافیای عتیقه است.

🔹اگر ثبت جهانی زیویه قرار است معنایی واقعی داشته باشد، باید پیش از هر چیز با بازنگری در پروندهٔ باستان‌شناسی، مستندسازی دقیق آثار پراکنده، بازگرداندن اموال فرهنگی، و ایجاد موزهٔ منطقه‌ای سقز همراه شود. در غیر این صورت، این ثبت تنها «مهر تأیید بر یک زخم کهنه» خواهد بود؛ زخمی که نامش زیویه است، و دردش میراثی است که از مردمش ربوده شد.