معیشت شاعران کُرد

معیشت شاعران کُرد

به بهانه مرگ زودهنگام جلال ملکشا

معیشت شاعران کُرد

۱٫ شعر و شاعری شاخه­ ای نامدار و رفیع از هنر و هنر مصداقی برجسته و شاز از عالم خلقت به شماره میرود. با وجود برداشت های متعدد، متنوع و متضادی که از یونان باستان، از زبان افلاطون و ارسطو تا گفته منابع دینی و هر آنچه که در چارچوب گزاره های ” هنر، برای هنر یا هنر برای مقاصد دیگر” در دوران معاصر پیرامون هنر و از جمله شعر گفته شده است، امروزه شعر و شاعری مالک دنیایی است مشخص و شناخته شده که کسی را یارای نادیده گرفتن آن نیست. گرچه در مورد متدولوژی و روش ها و تکنیک های آن فراوان سخن به میان می آید وآثاری که از آن حاصل می شود و تاثیراتی که بر روابط انسان ها و رفتارهای شان بر جای می­گذارد، اما مرا در این باب شأنی نیست برای میدان­داری. و لذا به سان هنرآموزی مشتاق آموخته­ام و می­آموزم. لکن به واسطه آموخته­های تخصصی و حرفه­ای خود، نکاتی را  در باب جایگاه و منزلت اقتصادی شاعران در جامعه و چگونگی تامین معاش این قشر برجسته بیان می کنم:

۲٫ برای پرداختن به جایگاه شعرا در یک جامعه پیشتر لازم است از خود بپرسیم ” شاعری شغل است یا قطعه ای از اوقات فراغت یک نفر که دلش می­جوشد، روحش می­تراود و وجودش می­خلقاند، آنچه را باید بخلقاند؟”. تردید ندارم یکی از چالش های جدی عصرما، در جامعه ایرانی و کُردی، پاسخ به این پرسش مهم است. اگر شان شاعری را شغل بدانیم، شایسته پرداخت پاداش درخور خواهد بود، لذا به این موضوع به عنوان یک مسئله نگریسته و برایش راه حل مدیریتی می­جوییم؛ شرح شغل و شرایط احراز و نحوه جبران خدمت! ولی اگر شاعری را بخشی از اوقات فراغت بشماریم، قصه، گونه­ی دیگری خواهد شد. عین همین پرسش را می­توان برای جنبه­های دیگر هنر مطرح کرد، همچون موسیقی، تاتر، نقاشی و چیزهای دیگر. از این منظر، که منظری است مدیریتی و ممکن است خواننده حساس و عاطفی را بر من بشوراند که چرا شأن شعر و هنر را آنچنان پایین می­آوری که شاعری را در حد شغل و سرودن شعر را که بی تردید شیره جان شاعر است در قواره اوقات فراغت فرود می­آوری؟! دستانم را به علامت تسلیم بالا می­برم و از ساحت شعر و شاعری پوزش می­خواهم که چنین پرسشی را مطرح کرده ام اما پیشتر گفتم؛ رشته تحصیلی من مدیریت است و خواستم به بهانه مرگ زودهنگام شاعری بزرگ، با عینک یک دانش آموخته مدیریت به مقوله شعر و شاعری بپردازم. زیرا همه می­دانیم غالب و چه بسا همه کسانی که شعر شاعران بزرگ را می­خوانند، صرفاً تمرکزشان بر شعر شاعران است و کمتر کسی از حال و وضع و شرایط زندگی شخصی شاعر، سراغی می گیرد. چه بسا اگر مثلا برای آفریدگار شاهنامه سخن از پاداش به میان آید، چهره برمی­افروزیم که چرا؟ مگر شعر فردوسی را می­شود قیمت گذاشت؟ یا وقتی از حال و وضع شاعر کم نظیری چون شهریار تبریزی و برخی سروده­هایش برای صاحبان قدرت، از سر نیاز،  برای تأمین معاش، با خبر می­شویم اخم بر پیشانی نهاده و چه بسا جسارت کنیم وی را ” شعر به مزد” بخوانیم و ده ها و صدها مصداق دیگر در تاریخ این سرزمین به چشم می­خورد. در جامعه کُردی بارزترین نمونه اش شاعر وطندوست وآزاده، قانع بزرگ است و در این سال های نزدیک  دُردانه شعر و شاعری کُردها در ایران، استاد جلال ملکشا، که البته اینان سنگ به شکم بستند و دست پیش ناکسان دراز نکردند و زیستند اما کدام زیستن و چه زیستنی؟!

معیشت شاعران کُرد

۳٫ اینکه به خود اجازه دادم در گلستان شعر و شاعری قدم بگذارم به واسطه ارادت _ دور و درازیست که به برخی از این بزرگان داشته و ارتباطی است که از دور یا نزدیک با خودشان یا آثارشان داشته­ام. کمتر از ده ساله بودم که با منظومه­های ” مولود نامه­ی شمس” و “روله بزانی” و شعرهای ناب ملا حامد مأنوس شدم و بعدها گلستان و بوستان سعدی. در سال های خفقان پهلوی دیوان شعر شاعران کُرد همچون ماموستا ناری و قانع و البته شیخ رضایی طالبانی را دزدکی زیارت کردم و گوش دادن به شعر خوانی های ناب عبدالحمید شهبازی سقزی متخلص به بیزار، در خانه با صفای پدر مهربانش، به دور از نگاه حرامیانی که کُردی نوشتن و کُردی خواندن را برنمی­تابیدند. و از “الا یا ایها الساقی” حافظ و داستان موسی و شبان مولانا تا دیوان های نغز مولوی کورد و نالی و وفایی و دیگرانف و تا “ساقیا وا باده­وه وا باده­وه، روو له لای من که به جامی باده­وه” در مجموعه ماندگار ناله جدایی هیمن بزرگ. دیدن و زیارت اشعار این بزرگان، مگر می­شود دل را نلرزاند. در کنار آن، شرف حضور یافتن در بارگاه شعرای نامداری چون ملا عمر صالحی صاحب ( کولیل )، سیدطاهر هاشمی، سید ابراهیم ستوده ، شیرکو بی کس، در یک روز فراموش نشدنی درفاصله سنندج تا تهران، و سرانجام تبّرک نگاه معصومانه و سرمست از عشق و عاطفه جلال ملکشا در دو دهه اخیر!

۴٫ درکنار این بزرگان آشنایی من با شعر و نام جلال ملکشا برمی­گردد به سال های دوری که در مجلات سراسری ایران به سبک بزرگانی چون شاملو به زبان فارسی شعر می سرود و بعدها سال هایی که به واسطه مرزبندی های ایدئولوژیکف هنوز از نزدیک وی را ندیده بودم اما مگر می شد  در برابر قلم زرینش سر تعظیم فرود نیاورم و سرانجام از سال های دهه هفتاد به بعد به واسطه نقشی که در برگزاری همایش های کردستان شناسی و کنگره فرزانگان کُرد و برنامه­های مشابه داشتم از نزدیک دیده به دیدار ماموستا جلال شاد ­شد. پس از اخذ مجوز هفته نامه­ هاوار به ایشان زنگ زدم و تمنای یاری و همکاری کردم وی  قول داد برایمان شعر بفرستد و شاید مطلبی. اولین یادداشتی که برای هاوار ارسال کرد داستان­واره کوتاهی بود به زبان کُردی، با عنوان ” نردبان- پینجه ”  که در شماره ۹ هاوار در دیماه ۸۴ چاپ و منتشر شد. برای پی بردن به حال و هوا و نگاه جلال خواندن این داستان کافی است. جمله سنگینی که در اواخر داستان، هنوزم بر جسم و جانم سنگینی می­کند این بود” مردن از این زندگی بهتر است” و از آن روز تا این زمان که خبر مرگ ایشان را از دوست گرانمایه­ام دکتر علی اشرافی شنیدم هرگاه شعری از جلال می­خواندم یا می­شنیدم این جمله صاعقه­وار تمام وجودم را می­لرزاند. گاهی از استاد فرهیخته عدنان برزنجی که در سال های اخیرحق دوستی را با جلال ادا کرده است حالش را می­پرسیدم و آه حسرت سر می کشیدم. این روزهای آخر شرمم می­آمد حتی به حال جلال هم فکر کنم. به گمانم برخورد جامعه کُردی با امثال جلال – به جز تشویق ها و دست زدن های بی­هزینه در مراسم ها و شب شعرها – به سان نمودی از کم مهری برای همیشه بر پیشانی مردمان هم عصر جلال می­ماند و من خود یکی از آن مردمانم که هرگز نتوانستم یا نخواستم با روشی درخور،  قدردان شأن وی باشم. ما فقط از شعرهای جلال حظ می­بردیم و نمی­توانستیم یا نمی­خواستیم بدانیم زندگی جلال چگونه می­چرخد. اکنون بابت همه کم­کاری هایم شرمنده­ام و این یادداشت را از آن جهت تحریر کردم شاید اندکی از قطرات شرم پیشانیم بکاهد و تلنگری باشد برای همه و خودم که فکری به حال هنرمندان و شعرای عزتمند وباکرامت نظیر استاد جلال ملکشا بشود. بزرگانی  که سوختند تا بر دل ما  باران ببارانند ولی افسوس ما فقط در آبهای این باران،  آب بازی کردیم! معیشت شاعران کُرد

۵٫ مقدمه طولانی شد اما لازم بود. سبک زندگی نوین در دنیای معاصر می­گوید هر کسی هر کالایی دارد باید بتواند بفروشد تا معیشت وی بچرخد. انسان های شرافتمند نیز برای گذراندن زندگی محتاج کار و معاش اند. انسان هایی نظیر جلال، گویی فقط برای سرودن شعر به دنیا آمده­اند و این کم مقامی نیست! شاعری که جز شاعری پیشه­ای ندارد چگونه باید نیازهای معیشتی­اش را تأمین کند. در دنیای پیشرفته هر خلاقیتی – از جمله نقاشی و آواز و شعر- باید تجاری سازی شود تا خالق آن عزتمندانه زندگی کند. سرمایه، پیشه، کسب و کار و محصول جلال ملکشا، شعر بود. او باید می­توانست دیوان­های شعرش را در بازار هنر عرضه کند و خریداران چنان قیمتی بر آن بنهند که زندگی جلال و خانواده­اش عزتمندانه بچرخد. من نمی دانم چه تعداد از دفاتر شعر جلال به فروش رفته است. روی  دفتر شعری از جلال که در کتابخانه­ام موجود است نوشته است: تیراژ ۲۰۰۰ عدد.  با فرض اینکه همه این نسخه­ها به فروش برسد، که نرسیده، و بخش قابل توجهی از قیمت روی جلد نصیب شاعر بشود از سرجمع آن ها سراینده فقط می­توانست رهن منزلی را تأمین کند محقر. و از سوی دیگر مگر چند مجله بابت چاپ شعرهای نغز و مسیحایی جلال پولی پرداخت می­کردند؟! جلال جز سال هایی که با مجله سروه  کار می کرد هرگز شغلی ودرآمدی پایدار نداشت. همانگونه که در داستان ” نردبان گفته است” سرانجامش این جمله خواهد بود ” مرگ از این زندگی بهتر است”. شما فکر می­کنید جلال در سال های آخر عمر که وضعیت اقتصادی جامعه گند اندر گند شد چند بار این جمله را تکرار کرده است؟ جلال رفت اما باید فکری به حال هنرمندان وشاعران دیگری همچون او بشود که وضع شان بهتر از جلال نبوده و نیست. شرافتمند مردی را می­شناسم به زلالی جلال و با قلمی بس توانمند و جادویی. دو سال پیش به من گفت کاری انجام داده­ام حدوداً یکهزار و اندی صفحه. می­خواهم آن را بفروشم. شنیدن این سخن چنان پتکی بر سرم فرود آمد. مگر می شود نویسنده ای شیره جانش را بدهد به نام دیگری چاپ شود برای لقمه ای نان؟! گفتم کتاب را بیاور ببینم. آورد و دیدم کتابی تحقیقی و فاخر با رنگ و بوی نوآوارانه. من جز آرزوی مرگ برای خودم کاری از دستم برنیامد و حقاً خجالت کشیدم با کسی نیز مطرح کنم. از این دست انسان های شریف خلاق هنرمند بسیارند در دیار کردستان.  چه باید کرد؟

۶٫ از منظر مدیریتی وبا نگاهی اقتصادی می توان گفت: برای هنرمندانی که وضعیت مالی مناسب ندارند، علاوه بر شخص هنرمند که خود باید همچون یک انسان آزاده در فکر معیشت خود و خانواده باشد و نباید اجازه دهد به ناتوانی در اداره امور شخص متهم شود، جامعه نیز سهم مهمی بر عهده دارد. منظور از جامعه، مردم و کلیه نهادها و سازمان هایی هستند که در قالب دولت، بخش خصوصی و نهادهای مدنی سازماندهی شده و یا به صورت فردی کسب و کاری را می­چرخانند. در جامعه ای که دولت برخاسته از درون ملت باشد، سازمان هایی وجود خواهند داشت یا باید وجود داشته باشند که عهده­دار امور فرهنگی و روشنفکری ومسئول رسیدگی به وضعیت هنرمندان هستند یا باید باشند! اینان با اعطای حق بیمه و ایجاد اشتغال برای هنرمندان، شعرا و ادبا به ایشان کمک می­کنند تا در قالب معلم، مدرس، تحلیلگر، مربی و یا هر عنوان دیگر شغلی تعریف تا مایحتاج اولیه زندگی شان تأمین شود. متاسفانه مدیریت فرهنگی کشور ما – دست کم چهل سالی که من به یاد دارم – هرگز این نقش مهم را به خوبی ایفا نکرده و جز معدود مواردی که از طریق رابطه و سفارش و خواهش و تمنا تحقق یافته است  به یاد نداریم دولت به عنوان نماینده ملت خود را موظف به تأمین معیشت چنین هنرمندانی کرده باشد!

نهادهای عمومی همچون شوراهای محلی شهر و روستا و شهرداری ها دومین رکن مهم و توانمندی هستند که می­بایست بخشی از این رسالت مهم را بر دوش بکشند. به ویژه اینکه بخش مهمی از وظایف این نهادها پیگیری و تقویت امور فرهنگی و اجتماعی مناطق تحت مدیریت شان است. ایجاد اشتغال در حوزه­های مرتبط برای هنرمندان به عنوان مربی، مدرس و یا حتی کارمند دفتری، وظیفه سخت و مشقت باری نیست. در حالیکه در این بخش ده ها افراد فاقد توانمندی کافی و صرفاً به واسطه سفارش شخصیت­های با نفوذ و اعضای شوراها به کار گمارده می­شوند. به کارگیری افرادی نظیر جلال ملکشا به عنوان بخشی از تحقق رسالت امور فرهنگی شهرداری ها و نهادهای وابسته به شورای شهر نمی­بایست کار سختی باشد. معیشت شاعران کُرد

معیشت شاعران کُرد

 علاوه بر دولت ها و نهادهای عمومی، این انتظار از نهادهای مدنی و موسسات مردمی وجود دارد که برای تأمین کادرهای مورد نیاز خود از افراد خلاق و فرهیخته­ای که جز خلق آثار هنری و ادبی مهارتی ندارند، استفاده کنند.

و سرانجام رسالت سنگین آحاد مردم این است که به جای کپی برداری از آثار هنرمندان و مراجعه رایگان به سایت های اینترنتی برای دستیابی به آثار شعرا و هنرمندان، در خرید آثار و کتب هنرمندان و ادبا و دیوان شعر شاعران، متعهدانه­تر عمل کنند. فکرش را بکنید اگر یکصد هزار نفر از جمعیت ۷-۶ میلونی کُردهای غرب کشور هر یک، یک نسخه از دیوان شعر شاعری مثل جلال ملکشا را خریداری کنند با سهم مؤلف در یکصدهزار تیراژ آن، زندگی وی و خانواده­اش در بهترین سطح آبرومند اداره می­شود. چرا که اگر مؤلف از هر نسخه کتاب ۵۰-۴۰ هزار تومانی فقط ۲۰ هزار تومان دریافت کند برای یکصدهزار نسخه دو میلیارد تومان درآمد خواهد داشت و قس علی هذا. معیشت شاعران کُرد

در پایان این یادداشت که اندکی با تعجیل و از سر تأثر مرگ استاد جلال ملکشا به صورت پژمرده  نگارش یافته و ممکن است موارد و نکات قابل نتقد زیادی در آن باشد، ضمن تسلیت فقدان این شاعر بزرگ، به خانواده و دوست داران ایشان و آحاد مردم سوگوارکردستان، آرزو می کنم با ادای دین به چنین انسان های بزرگی، کاری نکنیم پس از مرگ شان آه حسرت و ندامت سر دهیم. تردید نکنیم اگر حال معیشتی جلال خوب بود می توانست و می بایست سالیان طولانی دیگر رونق بخش گلزار شعر و ادب کُردی باشد!    تهران ۱۱/۸/۹۹              

همچنین ببینید

در نبود نظارت درست بر نانوایی‌ها، برای نان سبوس‌دار قیمت‌های سلیقه‌ای وجود دارد . . !

در نبود نظارت درست بر نانوایی‌ها، برای نان سبوس‌دار قیمت‌های سلیقه‌ای وجود دارد . . !

در نبود نظارت درست بر نانوایی‌ها، برای نان سبوس‌دار قیمت‌های سلیقه‌ای وجود دارد . . …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *