نوشته های مشابه
✔️تأملی بر جایگاه تندیسهای شهری؛ از ورودی پارک میکائیل مهاباد تا ضرورت بازنگری در سیاستهای یادمانسازی شهر سقز
بهنام نیک سرشت
🔹نصب تندیس هفت تن از چهرههای برجسته مهاباد در ورودی پارک میکائیل، شامل ماموستا ههژار موکریانی، ماموستا وفایی، ماموستا حهریق، ماموستا مارف کۆکەیی، محمد قاضی و ماموستا محمد ماملی، نمونهای ارزشمند از بهرهگیری از هنر شهری برای بازنمایی هویت تاریخی و فرهنگی یک شهر است. چنین اقداماتی، علاوه بر زیباسازی فضای شهری، حافظه جمعی شهروندان را تقویت کرده و نسلهای آینده را با میراث فرهنگی و ادبی سرزمین خود پیوند میدهد.
🔹تندیسهای شهری تنها عناصر تزئینی نیستند؛ بلکه روایتگر تاریخ، فرهنگ، اندیشه و هویت یک جامعهاند. هر تندیس، اگر با پژوهش، شناخت تاریخی و کیفیت هنری مناسب ساخته شود، میتواند آینهای از شخصیت، اندیشه و نقش اجتماعی فردی باشد که به یاد او برپا شده است. از این رو، پویایی، اصالت و شباهت به شخصیت واقعی، از مهمترین ویژگیهای یک تندیس موفق به شمار میرود.
🔹این تجربه، پرسش مهمی را درباره سیاستهای یادمانسازی در شهر سقز مطرح میکند. با وجود پیشینه غنی فرهنگی، ادبی و هنری سقز، روند انتخاب و ساخت تندیسهای شهری در سالهای گذشته، از انسجام، اولویتبندی و پشتوانه پژوهشی کافی برخوردار نبوده است. به نظر میرسد در بسیاری از موارد، انتخاب شخصیتها و اجرای پروژهها بر اساس معیارهای روشن فرهنگی صورت نگرفته و همین امر سبب شده است که بخش مهمی از حافظه تاریخی و هنری شهر سقز همچنان در فضای عمومی بازنمایی نشود.
🔹در این میان، جای خالی تندیس برخی از برجستهترین شخصیتهای فرهنگی و هنری سقز بیش از پیش احساس میشود. از جمله حسین زێ زێ؛ خواننده ماندگار موسیقی کردی که آثار او همچنان در مناطق مختلف کردستان اجرا میشود و بخشی از هویت موسیقایی این سرزمین را شکل داده است. همچنین سید ابراهیم سقزی که سالها در عرصه موسیقی و فرهنگ فعالیت کرده و شایسته بود در زمان حیات، از خدمات او با ساخت تندیس یا برگزاری آیینهای نکوداشت تجلیل شود. این در حالی است که شهر بوکان جشنواره موسیقی را به نام وی برگزار میکند، اما در زادگاه فرهنگی او تاکنون برنامهای درخور برگزار نشده است.
🔹از سوی دیگر، کیفیت برخی تندیسهای نصبشده در سقز نیز محل تأمل است. در مواردی مانند تندیسهای شیخ نافع و محمد پوریان در پارک مولوی کُرد، به دلیل نبود اسناد تصویری معتبر، شباهت آثار با شخصیتهای تاریخی، محل تردید است. این مسئله ضرورت بهرهگیری از مطالعات تاریخی، مشورت با پژوهشگران و استفاده از اسناد معتبر را پیش از طراحی و ساخت تندیسها دوچندان میکند.
🔹همچنین، هرچند ساخت تندیس خاتو زین اقدامی ارزشمند محسوب میشود، اما این پرسش همچنان مطرح است که آیا در میان زنان تأثیرگذار تاریخ سقز، شخصیتهایی با جایگاه برجستهتر وجود نداشتهاند که تاکنون مورد توجه مدیریت شهری قرار نگرفته باشند؟
به نظر میرسد سیاست یادمانسازی در سقز نیازمند تدوین چارچوبی علمی و اولویتبندی مشخص است؛ به گونهای که انتخاب شخصیتها بر اساس جایگاه تاریخی، میزان تأثیرگذاری فرهنگی و پشتوانه پژوهشی انجام شود، نه بر مبنای سلیقههای مقطعی یا تصمیمهای غیرشفاف.
🔹نمونه دیگری از این ضرورت، خیابان استاد محمد رسول شیرازی است. این ادیب، شاعر و پژوهشگر برجسته، نام خود را بر یکی از خیابانهای شهر دارد، اما نبود هیچ گونه معرفی یا نشانهای از شخصیت علمی او سبب شده است که بسیاری از رهگذران شناختی از جایگاه وی نداشته باشند. نصب تندیس ایشان در این خیابان، همراه با معرفی کوتاهی از زندگی و آثارش، میتواند به تقویت هویت فرهنگی این فضا کمک کند.
🔹در کنار این موضوع، توجه به ظرفیت هنرمندان بومی نیز اهمیت ویژهای دارد. اگرچه مدیریت شهری هزینههای قابل توجهی برای ساخت تندیسها اختصاص داده است، اما این پرسش مطرح میشود که چرا از توانایی هنرمندان برجسته سقزی، از جمله استاد لقمان کریمی، مجسمهساز، نقاش و هنرمند شناخته شده شهر، کمتر بهره گرفته شده است؛ هنرمندی که آثارش هنوز در بخشهایی از شهر دیده میشود، هرچند بسیاری از آنها در معرض فرسایش و حذف قرار گرفتهاند.
🔹از منظر پژوهشی، بازنگری در فهرست شخصیتهای شایسته یادمانسازی نیز ضروری است. از جمله چهرههایی که میتوانند در اولویت بررسی برای ساخت تندیس قرار گیرند عبارتاند از: رشیدخان فیضنژاد، کاک صدیق ظهوری، مامۆستا عمر صالحی (کۆلیل)، مرحومه ژیلا حسینی شاعر، مرحوم عمر فاروقی(تاریخنویس) و سواره ایلخانیزاده؛ شاعر ترجان سقر؛ شخصیتهایی که هر یک سهمی ارزشمند در تاریخ ادبی، فرهنگی یا پژوهشی سقز داشتهاند.
▫️در پایان، یکی دیگر از موضوعات قابل تأمل، نصب تندیس مرحوم سید محمد صفایی در سقز است. با توجه به اینکه وی بیشتر به عنوان یکی از چهرههای شاخص شهرستان تکاب شناخته میشود، این پرسش مطرح است که معیار انتخاب ایشان برای فضای عمومی سقز چه بوده و این انتخاب تا چه اندازه با تاریخ، فرهنگ و موسیقی بومی این شهر ارتباط دارد؟ پاسخ به چنین پرسشهایی میتواند به شفافیت بیشتر سیاستهای فرهنگی مدیریت شهری و ارتقای اعتماد عمومی در فرآیند یادمانسازی کمک کند.
▫️در مجموع، تندیسهای شهری زمانی میتوانند به سرمایهای ماندگار برای شهر تبدیل شوند که انتخاب شخصیتها، طراحی آثار، محل استقرار و روایت تاریخی آنها بر پایه پژوهش، برنامهریزی فرهنگی و مشارکت صاحبنظران انجام گیرد. در چنین شرایطی، فضای شهری نه تنها زیباتر خواهد شد، بلکه به کتابی گشوده از تاریخ، فرهنگ و هویت یک شهر برای شهروندان و آیندگان بدل میشود
